Akademik dergi nasıl kurulur? ISSN'den ilk sayıya, TR Dizin'e uzanan yol

Dergi kurma fikri genellikle bir ihtiyaçtan doğar: fakültede biriken çalışmalara mecra yok, alanda Türkçe yayın yapan hakemli bir dergi eksik, kurumun görünürlüğü için düzenli bir yayın gerekiyor. Fikirle ilk sayı arasındaki mesafe ise sanılandan uzundur — ve mesafenin büyük kısmı teknik değil, kurumsaldır.

Bu rehber, Türkiye’de hakemli bir akademik derginin kuruluşunu sırayla anlatıyor: hangi karar önce verilir, hangi belge nereden alınır, hangi adım hangi adımı bekler.

Adım 0: Gerçekten yeni bir dergi mi gerekiyor?

Kuruluş rehberlerinin atladığı ilk soru budur. Bir derginin maliyeti kurulumu değil, sürdürülmesidir: her sayı için makale bulmak, her makale için hakem bulmak, her hakem için hatırlatma yapmak. Türkiye’de yayın hayatı iki-üç sayı sonra sessizce duran çok sayıda dergi var; hiçbiri kötü niyetle kurulmadı, hepsi aynı yerde yoruldu.

Karar vermeden önce dürüst iki hesap yapın. Akış: yılda kaç nitelikli makale geleceğini gerçekçi tahmin edin; iki sayı çıkarmak için yılda en az 12–16 makalelik bir akış gerekir. Emek: editör, alan editörleri ve sekretaryanın bu işe ayıracağı zamanı kim, hangi görev tanımıyla verecek? Cevaplar zayıfsa, mevcut bir dergiye özel sayı önermek çoğu zaman daha iyi bir fikirdir.

Adım 1: Kimlik, künye ve kurullar

Dergi bir yayın olduğu için önce sahibi ve sorumluları belirlenir: imtiyaz sahibi (üniversite, fakülte, enstitü, dernek), sorumlu yazı işleri müdürü, baş editör. Ardından derginin kimliği yazılır:

• Kapsam ve amaç. “Sosyal bilimler” gibi geniş bir tanım hakem bulmayı zorlaştırır, indeks değerlendirmesinde de zayıf görünür. Kapsamı dar tutup zamanla genişletmek, tersini yapmaktan kolaydır.
• Periyot. Yılda kaç sayı? Yeni dergiler için iki sayı makul bir başlangıçtır; taahhüt edilen periyodun tutturulması, indeks başvurularında bakılan ilk şeylerdendir.
• Dil. Yayın dili ya da dilleri; özet ve üstverinin hangi dillerde zorunlu olacağı.
• Kurullar. Yayın kurulu, alan editörleri, danışma kurulu. Kurulun kurum içinden ve tek bölümden oluşması, bağımsızlık açısından en sık eleştirilen noktadır.

Adım 2: ISSN başvurusu

ISSN, süreli yayınların uluslararası kimlik numarasıdır. Türkiye’de atama işlemlerini Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü bünyesindeki ISSN Türkiye Merkezi yürütür ve ücretsizdir.

Süreç çevrimiçidir. Daha önce yayın yapmadıysanız Yayın Standartları ve Derleme Bilgi Sistemi üzerinden “Yeni Yayımcı Başvurusu” ile kaydolur, ardından ISSN başvuru formunu doldurursunuz. Basılı ve elektronik sürüm için ayrı numara alınır (e-ISSN).

Dikkat edilecek bir şart var: çevrimiçi süreli yayınlarda ISSN için ilk sayının en az beş makale/metinle yayımlanmış ve merkezce erişilebilir olması aranır. Yani e-ISSN pratikte ilk sayıdan sonra gelir; kurulum takviminizi buna göre kurun — “önce ISSN alalım, sonra makale toplarız” sırası çalışmaz.

Kitap tarafındaki karşılığı olan ISBN, bandrol ve yayımcı sertifikası süreçlerini ayrı bir yazıda toplamıştık: ISBN, bandrol ve yayımcı sertifikası.

Adım 3: Politikaları yazmak

Dergi politikaları, ilk sayıdan önce yazılması gereken ve sonradan yazıldığında hep eksik kalan metinlerdir. Asgari set:

• Hakemlik politikası. Model (çoğu Türk dergisinde çift-kör), hakem sayısı, uyuşmazlıkta ne yapılacağı, gerçekçi süre beyanı. Süre beyanı önemlidir: hakemlik ne kadar sürer sorusuna cevabı web sayfasında yazan dergiler, yazarla ilişkilerini baştan kurtarır.
• Açık erişim ve lisans. Erişim modeli ve lisans (yaygın olarak Creative Commons). Yazardan da okuyucudan da ücret alınmayan modelin adı ve gerekçesi için: elmas açık erişim.
• Ücret politikası. Ücret alınıyorsa açıkça, alınmıyorsa yine açıkça yazılır. Belirsizlik, yağmacı yayıncılık şüphesi doğurur.
• Etik. İntihal kontrolü ve eşik oranı, yazar katkı beyanı, çıkar çatışması, etik kurul izni gerektiren çalışmalar, düzeltme ve geri çekme yordamı.
• Arşivleme. Yayınlanan içeriğin uzun vadede nerede saklanacağı.

Adım 4: Altyapı seçimi

Bu noktada teknik karar gelir: dergi süreci nerede yürüyecek? Türkiye’de dört ana yol var — DergiPark, kendi kurulumunuzdaki OJS, ticari dergi sistemleri ve derginin yayınevinin bir parçası olduğu yayınevi yönetim sistemleri. Dördünün güçlü ve zayıf yanlarını ayrı bir yazıda karşılaştırdık: dergi yönetim sistemi seçimi.

Kuruluş aşamasında iki noktayı baştan çözmenizi öneririz. Birincisi, başvuru formu: yazarı yormadan editörün ihtiyacı olan her bilgiyi toplayan bir form, ilk yılın en büyük zaman tasarrufudur (iyi bir başvuru formu nasıl olur). İkincisi, süreç kaydı: kimin ne zaman ne yaptığı sistemde tutuluyorsa, iki yıl sonraki indeks başvurusu bir arşiv kazısına dönüşmez.

Adım 5: İlk çağrı, hakem havuzu ve ilk sayı

İlk sayı, bir derginin en zor sayısıdır: henüz itibarı yoktur, yazar da hakem de yoktur.

Pratikte işleyen sıra şudur. Önce hakem havuzunu kurun — yayın kurulu üyelerinin ağından başlayarak, uzmanlık alanı etiketlenmiş 40–60 isimlik bir liste ilk yıl için yeterlidir. Ardından çağrıyı açın; ilk sayıda kurum içi çalışmalarla dosya doldurmak yaygın bir pratiktir ama oranı yüksek tutmayın: indeks değerlendirmelerinde kurum içi yazar oranı bakılan başlıklardan biridir. Sonra süreci gerçekten işletin: ilk sayının hakem raporları özensizse, o özensizlik derginin sonraki üç yılına damga vurur.

Hakem bulmanın neden bu kadar zorlaştığını ayrıca yazmıştık; yeni bir dergi olarak bu zorluğun bir kat fazlasını yaşayacağınızı baştan hesaba katın.

Adım 6: DOI ve kalıcı adres

Makalelerin kalıcı kimliği için DOI kullanılır; DOI atama, bir kayıt ajansına (yaygın olarak Crossref) üyelik gerektirir ve ücretlidir. DergiPark gibi kimi altyapılar bu imkânı barındırdığı dergilere sunar.

DOI’den bağımsız olarak, her makalenin kalıcı ve indekslenebilir bir sayfası olması gerekir. Yalnızca PDF listesi yayınlayan dergiler, arama motorlarında ve akademik indekslerde sistematik olarak geride kalır — üstveri okunamıyorsa içerik yok sayılır.

Adım 7: İndeks yol haritası

İndeksleme, ilk sayının işi değildir; ilk sayıdan itibaren hazırlanılan bir iştir.

Türkiye için ilk hedef genellikle TR Dizin’dir. Süreç sabır ister: başvurusu onaylanan dergiler bir yıllık takip döneminden sonra değerlendirilir, yeni yayımlanan dergiler için bu süre iki yıldır. Değerlendirme, derginin beyanlarına değil kayıtlarına bakar — hakemlik kayıtlarının başvuru dosyasındaki yerini ayrıca ele almıştık. Güncel koşullar için doğrudan TR Dizin’in dergi değerlendirme kriterleri sayfasına bakın; kriterler dönemsel olarak güncelleniyor.

Sık karıştırılan bir noktayı da tekrarlayalım: DergiPark’ta yayın yapmak indekslenmek anlamına gelmez. DergiPark bir barındırma altyapısı, TR Dizin ayrı bir değerlendirme sürecidir.

Kuruluşta en sık yapılan üç hata

Periyodu iddialı tutmak. Yılda dört sayı taahhüt edip iki çıkarmak, iki taahhüt edip ikisini çıkarmaktan her ölçüde kötüdür.

Politikaları sonraya bırakmak. “Önce yayına başlayalım, politikaları sonra yazarız” diyen dergiler, ilk etik şikâyetinde ya da ilk indeks başvurusunda geriye dönüp iki yıllık süreci belgelemeye çalışır.

Süreci kişiye bağlamak. Derginin tüm hafızası bir editörün e-posta kutusundaysa, o kişi görevden ayrıldığı gün dergi sıfırlanır. Kurumsal hafızanın sistemde tutulması, dergi kurmanın en görünmez ama en belirleyici adımıdır.

---

Kurumunuz aynı çatı altında hem dergi hem kitap yayımlıyorsa, dergi kuruluşunu yayınevinin tamamıyla birlikte planlamak baştan daha ekonomiktir. Üniversite yayınevi yönetimi rehberimiz bu geniş çerçeveyi anlatıyor; kendi kuruluş takviminizi konuşmak isterseniz demo talep edin.