Editörlü kitap nedir? Derleme kitabın tanımı, değeri ve süreci

Akademik özgeçmişlerde giderek daha sık görünen bir satır: “Editörlü kitapta bölüm yazarlığı.” Peki editörlü kitap tam olarak nedir, kimin eseridir, akademik teşviklerde nasıl değerlendirilir ve iyi yürüyen bir editörlü kitap süreci neye benzer?

Bu yazı hem bölüm yazmayı düşünen araştırmacı hem de böyle bir kitabı yönetmeye hazırlanan editör için bir başvuru metni.

Tanım: tek tema, çok yazar, bir editör iradesi

Editörlü kitap (derleme kitap), bir ya da birkaç editörün belirlediği tema etrafında, farklı yazarların bağımsız bölümler yazdığı kitaptır. Yazarlı (telif) kitaptan farkı mülkiyet yapısındadır: yazarlı kitapta bütünün sahibi yazardır; editörlü kitapta her bölümün sahibi kendi yazarı, bütünün mimarı ise editördür.

Bu ikili yapı, türün hem gücü hem yönetim zorluğudur. Gücüdür, çünkü tek bir yazarın kapsayamayacağı genişlikte bir temayı — örneğin bir alanın Türkiye’deki elli yıllık serüvenini — farklı uzmanlıkların kaleminden tek ciltte toplar. Zorluğudur, çünkü on beş bölümlük bir kitapta on beş ayrı süreç paralel yürür. (Sürecin yönetim tarafını ayrı bir yazıda derinlemesine anlattık.)

Akademik değerlendirmedeki yeri

Türkiye’de kitap bölümü, doçentlik ve akademik teşvik değerlendirmelerinde tanımlı bir faaliyet türüdür; “uluslararası/ulusal yayınevi” ayrımı ve alan bazlı puanlar üzerinden değerlendirilir. Puanlar ve şartlar temel alana göre değişir ve dönem dönem güncellenir; güncel tabloları her zaman ÜAK’ın resmî sayfasından kontrol edin.

Yazar adayları için asıl kritik nokta puan tablosundan önce şudur: değerlendirme kurulları, bölümün gerçek bir editoryal süreçten geçmiş olmasına giderek daha çok bakıyor. Davet-değerlendirme-revizyon zinciri belgelenebilen bir bölüm ile “gönderdim, basıldı” izlenimi veren bir bölüm aynı ağırlıkta değil. Bu, yayınevi seçerken sorulacak soruyu da netleştiriyor: “Bölümüm hangi süreçten geçecek ve bu süreç kayıt altında mı?”

Yazar için: bölüm yazmadan önce sorulacaklar

Bir bölüm çağrısına katılmadan önce şu beşliyi netleştirin:

1. Çağrının kapsamı ve takvimi yazılı mı? Özet teslimi, kabul, tam metin, yayın hedefi — tarihi olmayan çağrı, sonu belirsiz taahhüttür.
2. Değerlendirme usulü ne? Editör incelemesi mi, hakemli mi? İkisi de meşrudur; ama hangisi olduğunu baştan bilmek hakkınızdır.
3. Konu size özgülenmiş mi? Aynı başlığı üç kişinin yazmadığından emin olun; iyi yönetilen çağrılarda konu havuzu bunu baştan çözer.
4. Telif ve lisans şartları belli mi? Bölüm yazarlığında da yazılı sözleşme esastır; kitabın açık erişim olup olmayacağı sizi doğrudan ilgilendirir.
5. Kitabın kimliği tam mı? ISBN, yayınevi sertifikası, basım planı — bunlar netse emeğiniz güvencededir.

Editör için: üç kritik disiplin

Editör tarafında türün üç kırılma noktası vardır:

Seçicilik. Editörlü kitabın itibarı en zayıf bölümü kadardır. Reddetmeyi bilmeyen çağrı, ortalamaya mahkûmdur — iki fazlı değerlendirme (önce özet, sonra tam metin) bu seçiciliği herkes için adil kılar.

Tutarlılık. On beş yazar, on beş üslup demektir. Atıf stili, başlık düzeni ve terminolojiyi hizalayan bir bütünlük turu, kitabı “bölümler toplamı” olmaktan çıkarıp eser yapar.

Kayıt. Kim hangi konuda, hangi aşamada, hangi karar verilmiş — çok yazarlı süreçte kayıt tutmayan editör, e-posta arkeoloğuna dönüşür. Davetlerin, değerlendirmelerin ve kararların sistemde aktığı bir düzen, editörlüğü lojistikten kurtarıp asıl işine — editoryal muhakemeye — iade eder.

Sık karışan kavramlar: derleme, edisyon, antoloji

Türün etrafındaki terminoloji karışıklığı, hem yazarların hem değerlendirme kurullarının işini zorlaştırıyor; kısa bir sözlük iyi gelir.

Editörlü/derleme kitap, bu yazının konusu: tema etrafında davetli ya da çağrılı özgün bölümler. Her bölüm ilk kez bu kitapta yayımlanır — özgünlük, akademik değerin temelidir.

Antoloji/seçki, daha önce yayımlanmış metinlerin bir araya getirilmesidir. Editoryal emek değerlidir ama bölümler özgün değildir; akademik değerlendirmede farklı (genellikle daha düşük) bir kategoride ele alınır.

Yeni edisyon, mevcut bir kitabın gözden geçirilmiş basımıdır — çok yazarlılıkla ilgisi yoktur, sık sık derlemeyle karıştırılır.

Kongre/sempozyum bildiri kitabı ise ayrı bir türdür: bir bilimsel toplantının çıktılarını toplar. Bildirilerin hakemli olup olmadığı ve tam metin mi özet mi olduğu, değerlendirmedeki ağırlığını belirler.

Yazarsanız, özgeçmişinize yazdığınız satırın hangi türe girdiğini doğru adlandırın; kurulların ilk baktığı ayrım budur. Editör ya da yayıneviyseniz, kitabın künyesinde ve çağrı metninde türü açıkça belirtin — “derleme kitap, çift editörlü, bölümler editör değerlendirmesi + hakem incelemesinden geçmiştir” gibi tek bir cümle, ileride onlarca soruyu önler.

Yayınevi için: türü sisteme almak

Editörlü kitap, yayınevi açısından “zor tür”dür ve tam bu yüzden ayrışma alanıdır: çağrı ilanını, konu havuzunu, iki fazlı değerlendirmeyi ve bölümlerden kitaba geçişi sistemli yöneten yayınevi, hem editörlere hem bölüm yazarlarına düzgün bir deneyim sunar — akademik camiada bunun sözü hızlı yayılır.

Nasirus’un çağrılı derleme kitap modülü, türün bu yükünü — çağrıdan konu havuzuna, değerlendirmeden kitaplaşmaya — uçtan uca taşımak için var. Açık çağrılarınızı kurumunuzun vitrininde ilan etmek de işin doğal parçasıdır. Bir sonraki derleme kitabınızı sistemli yürütmeyi konuşmak için bize yazın.